Anna Olimpia Mostowska (1759-1813) należy do najbardziej fascynujących, a zarazem najbardziej zapomnianych postaci polskiej literatury przełomu XVIII i XIX wieku. Jeszcze kilkanaście lat temu jej nazwisko pojawiało się niemal wyłącznie w specjalistycznych opracowaniach historyków literatury, dziś jednak coraz wyraźniej widać, że była autorką wyprzedzającą swoją epokę — nie tylko jako pisarka, lecz także jako intelektualistka, tłumaczka, mecenaska sztuki i jedna z pierwszych polskich emancypantek. Wraz z wydaniem w 1806 roku zbioru „Moje rozrywki” wprowadziła do polskiej literatury modną wówczas na Zachodzie powieść gotycką, zyskując miano „twórczyni polskiego romansu strachu”.
Dla Rambler Press twórczość Mostowskiej ma znaczenie szczególne. W ostatnich latach przygotowaliśmy dwa kolekcjonerskie wydania jej najważniejszych utworów: „Zamek Koniecpolskich” oraz „Strach w Zameczku”. Obie książki należą do najwcześniejszych przykładów polskiej powieści gotyckiej i stanowią niezwykle interesujące świadectwo narodzin rodzimej literatury grozy. Jednocześnie są to teksty głęboko zakorzenione w kulturze dawnej Rzeczypospolitej, łączące fascynację zachodnioeuropejskim gotycyzmem z polską tradycją historyczną, obyczajową i szlachecką.
Strach w Zameczku ukazał się nakładem Rambler Press w 2020 r.
Anna Mostowska i początki polskiej powieści gotyckiej
Mostowska była postacią wyjątkową również z powodów biograficznych. Urodzona około 1762 roku w rodzinie Radziwiłłów, należała do jednej z najpotężniejszych rodzin dawnej Rzeczypospolitej. Doskonale wykształcona, obdarzona szerokimi zainteresowaniami i ogromnymi ambicjami intelektualnymi, szybko zaczęła wykraczać poza role tradycyjnie przypisywane kobietom jej epoki. Interesowała się literaturą, teatrem, muzyką i malarstwem, utrzymywała kontakty z przedstawicielami świata kultury oraz nauki, podróżowała po Europie i prowadziła niezwykle intensywne życie towarzyskie.
Przez wiele lat związana była z Tadeuszem Mostowskim — politykiem, publicystą i jednym z najwybitniejszych polskich wydawców przełomu XVIII i XIX wieku. Ich małżeństwo okazało się jednak nieudane, a osobiste doświadczenia hrabiny — samotność, podróże, konflikty rodzinne i walka o niezależność — odcisnęły wyraźne piętno na jej twórczości. Mostowska doskonale znała zachodnioeuropejską literaturę końca XVIII wieku. Czytała Ann Radcliffe, Wielanda, Genlis, Racine’a, Ariosta, Tasso, a być może również autorów angielskiej literatury gotyckiej. Dzięki temu jej utwory pozostają jednymi z pierwszych świadomych prób przeniesienia estetyki powieści gotyckiej na grunt polski.
„Strach w Zameczku” — polska literatura grozy początku XIX wieku
„Strach w Zameczku”, wydany po raz pierwszy w Wilnie w 1806 roku nakładem Józefa Zawadzkiego, uchodzi dziś za pierwszą polską powieść gotycką. To utwór niezwykle charakterystyczny dla epoki preromantyzmu — pełen ruin, tajemnicy, emocjonalnego napięcia i atmosfery niepokoju. Mostowska bardzo świadomie korzystała z rozwiązań wypracowanych wcześniej przez literaturę angielską i francuską, ale jednocześnie osadzała swoje historie w polskich realiach historycznych oraz obyczajowych. Dzięki temu „Strach w Zameczku” nie jest wyłącznie imitacją zachodnich wzorców, lecz ważnym elementem historii polskiej wyobraźni literackiej.
Równie interesująco prezentuje się „Zamek Koniecpolskich”, określany przez autorkę jako „powieść ruska”. Utwór po raz pierwszy ukazał się również w Wilnie w 1806 roku, w oficynie Józefa Zawadzkiego. Już sam tytuł doskonale pokazuje sposób myślenia Mostowskiej o literaturze — interesowały ją dawne zamki, historie rodzinne, tajemnice i dramatyczne wydarzenia osadzone w realiach dawnej Rzeczypospolitej. Powieść ta należy do najciekawszych przykładów polskiego preromantyzmu i pokazuje, jak wcześnie literatura polska zaczęła zwracać się ku emocjom, nastrojowi i historycznej fantazji.
Warto pamiętać, że Mostowska pisała w czasach, gdy kobiety literatki wciąż traktowano z dużą nieufnością. Sama autorka wielokrotnie podkreślała, że jej powieści są jedynie „fraszkami” i „zabawą”, choć jednocześnie bardzo obawiała się krytyki. W listach do Józefa Zawadzkiego prosiła nawet, by nie umieszczać jej nazwiska na kartach tytułowych. Dziś jednak widać wyraźnie, że jej twórczość stanowiła zjawisko niezwykle nowoczesne — zarówno pod względem literackim, jak i społecznym.
Mostowska była bowiem nie tylko autorką powieści gotyckich, ale również kobietą świadomie walczącą o intelektualną niezależność. Interesowała się nauką, sztuką i działalnością wydawniczą. Zabiegała nawet o członkostwo honorowe Uniwersytetu Wileńskiego, co w tamtej epoce było gestem niemal rewolucyjnym. Jej listy pokazują osobę niezwykle inteligentną, erudycyjną i znakomicie orientującą się w życiu literackim oraz rynku książki początku XIX wieku.
Kolekcjonerskie wydania Rambler Press inspirowane dawną sztuką książki
Dla Rambler Press twórczość Mostowskiej ma również znaczenie typograficzne i edytorskie. Zarówno „Strach w Zameczku”, jak i „Zamek Koniecpolskich” należą do utworów idealnie wpisujących się w tradycję klasycznej sztuki książki. Atmosfera dawnych ruin, tajemnicy i romantycznej wyobraźni niezwykle dobrze współgra z historyczną typografią, papierami bawełnianymi i ręczną oprawą.
Nasze wydanie „Strachu w Zameczku” zostało złożone krojem Bodoni — pismem silnie związanym z kulturą drukarską końca XVIII wieku. Wybór ten nie był przypadkowy. Szóste wydanie „Zamku w Otranto” Horacego Walpole’a, uznawanego za początek europejskiej powieści gotyckiej, zostało wydrukowane właśnie przez Giambattistę Bodoniego w Parmie w 1791 roku. Dzięki temu typografia wydania tworzy świadome nawiązanie do estetyki epoki, w której powstawała literatura gotycka.
„Strach w Zameczku” odbiliśmy w limitowanym nakładzie 25 egzemplarzy na bawełnianym papierze Fabriano Tiepolo. Każdy egzemplarz otrzymał ręcznie wykonaną oprawę w półskórek, barwione krawędzie bloku oraz klasyczne etui inspirowane dawną sztuką introligatorską. Książka powstała z myślą o kolekcjonerach i czytelnikach zainteresowanych historią literatury, typografii oraz dawnej kultury książki.
Podobnie przygotowaliśmy „Zamek Koniecpolskich”. W tym przypadku zdecydowaliśmy się na wykorzystanie kroju Monotype Walbaum — klasycystycznego pisma silnie zakorzenionego w estetyce początku XIX wieku. Tekst wydrukowano na żeberkowym papierze Century Laid z filigranem, a całość oprawiono ręcznie w półskórek z wykorzystaniem marmurkowego papieru z pracowni Magdaleny Jurkiewicz. Limitowany nakład liczył zaledwie 25 egzemplarzy.
Wydania Mostowskiej zajmują w katalogu Rambler Press miejsce szczególne również dlatego, że doskonale pokazują związek pomiędzy literaturą a materialną formą książki. Powieść gotycka od samego początku silnie oddziaływała na wyobraźnię czytelników nie tylko treścią, ale także wyglądem wydań. XVIII- i XIX-wieczni drukarze doskonale rozumieli znaczenie typografii, ilustracji, papieru i oprawy w budowaniu atmosfery literackiej. Rambler Press stara się świadomie kontynuować tę tradycję.
W ostatnich latach twórczość Mostowskiej zaczęła ponownie budzić zainteresowanie badaczy literatury. Coraz częściej podkreśla się, że była ona nie tylko autorką popularnych „romansów strachu”, ale również jedną z najważniejszych prekursorek polskiego romantyzmu. W jej utworach można odnaleźć motywy, które później pojawią się u największych polskich romantyków — tajemnicę, obłęd, ruinę, dramatyczne konflikty rodzinne czy fascynację światem nadprzyrodzonym.
Jednocześnie Mostowska pozostaje niezwykle interesującą postacią kobiecą swojej epoki. Była arystokratką, podróżniczką, kolekcjonerką, tłumaczką, malarką i pisarką, która próbowała odnaleźć własne miejsce w świecie zdominowanym przez mężczyzn. Współczesne badaczki coraz częściej widzą w niej protofeministkę oraz jedną z pierwszych polskich emancypantek.
Dla Rambler Press przypominanie takich postaci ma szczególne znaczenie. Interesują nas nie tylko wielkie nazwiska klasycznej literatury, lecz również autorzy i autorki niesłusznie zapomniani, którzy współtworzyli kulturę dawnej Rzeczypospolitej. Twórczość Mostowskiej znakomicie wpisuje się w ten program wydawniczy. Łączy europejską kulturę literacką z historią polskiego preromantyzmu, a jednocześnie pozostaje idealnym materiałem dla współczesnej edycji kolekcjonerskiej inspirowanej dawną sztuką książki.
„Strach w Zameczku” i „Zamek Koniecpolskich” pokazują, że polska literatura początku XIX wieku była znacznie bardziej różnorodna i nowoczesna, niż często się dziś sądzi. Powieści Mostowskiej stanowią nie tylko interesujące świadectwo narodzin polskiej literatury grozy, lecz także niezwykle ważny element historii kobiet, historii czytelnictwa i historii europejskiej wyobraźni romantycznej. Dzięki współczesnym wydaniom kolekcjonerskim możliwe staje się ponowne odkrycie tych tekstów — nie tylko jako ciekawostki literackiej, ale jako ważnej części polskiej tradycji kulturowej.
Komentarze: 0