Książę regent i Jane Austen. Historia chłodnej admiracji

Twórczość Jane Austen od ponad dwóch stuleci pozostaje jednym z najważniejszych punktów odniesienia dla literatury angielskiej. Powieści takie jak „Sense and Sensibility”, „Pride and Prejudice”, „Emma” czy „Northanger Abbey” należą dziś do kanonu literatury klasycznej, a ich kolejne wydania — od popularnych edycji po publikacje kolekcjonerskie — niezmiennie przyciągają czytelników. Historia recepcji dzieł Austen pełna jest jednak zaskakujących epizodów. Jednym z najbardziej interesujących pozostaje odkrycie dotyczące jednego z pierwszych nabywców jej debiutanckiej powieści.

W 2018 roku Nicholas Foretek, doktorant Uniwersytetu Pensylwanii badający osiemnastowieczny rynek wydawniczy, natrafił w Królewskich Archiwach w Windsorze na dokument, który rzucił nowe światło na początki kariery Austen. Z odnalezionego rachunku wynikało, że jeden z pierwszych egzemplarzy „Rozważnej i romantycznej” został zakupiony przez księcia regenta — przyszłego króla Jerzego IV. Co szczególnie ironiczne, był to człowiek, którego Austen szczerze nie znosiła.

Pierwszy czytelnik „Rozważnej i romantycznej”

Według odnalezionego dokumentu książę regent kupił egzemplarz „Rozważnej i romantycznej” 28 października 1811 roku, zaledwie dwa dni przed pojawieniem się pierwszego publicznego ogłoszenia reklamującego powieść. Książka została opublikowana anonimowo i początkowo nie odniosła natychmiastowego sukcesu. Dopiero pozytywne recenzje sprawiły, że pierwszy nakład wyprzedał się do lata 1813 roku.

Odkrycie Foreteka uznawane jest dziś za jedną z najwcześniejszych udokumentowanych transakcji dotyczących powieści Austen. Egzemplarz został zakupiony za piętnaście szylingów przez księgarzy Becket & Porter, którzy regularnie dostarczali książki do Carlton House — niezwykle kosztownej londyńskiej rezydencji księcia regenta.

Badacz zauważył przy tym, że przyszły monarcha posiadał wyraźne upodobanie do literatury popularnej i powieściowej. Na tym samym rachunku co dzieło Austen znajdowały się także mniej ambitne tytuły, dziś praktycznie zapomniane, takie jak „Córka mnicha”, „Kapryśna matka” czy „Sycylijskie tajemnice”. Pokazuje to, że książę regent był czytelnikiem niezwykle aktywnym, choć niekoniecznie szczególnie wymagającym.

Jerzy IV jako wielbiciel Jane Austen

Jerzy IV, jeszcze jako książę regent, należał do grona oddanych wielbicieli twórczości Austen. Według wspomnień rodziny pisarki miał posiadać komplety jej powieści w każdej ze swoich rezydencji i wielokrotnie do nich wracać. Informacje te pojawiają się między innymi w opublikowanym w XIX wieku pamiętniku autorstwa Jamesa Edwarda Austen-Leigha, bratanka pisarki.

Podziw monarchy dla Austen był na tyle duży, że za pośrednictwem swojego lekarza przekazał autorce sugestię, iż mogłaby dedykować mu kolejną książkę. W praktyce była to propozycja trudna do odrzucenia. W rezultacie wydana w 1815 roku „Emma” została oficjalnie poświęcona księciu regentowi.

Dedykacja ta przeszła jednak do historii jako przykład wyjątkowo chłodnej uprzejmości. Austen napisała:

Jego Królewskiej Wysokości, Księciu Regentowi, dzieło to — za łaskawym pozwoleniem Jego Królewskiej Wysokości — z najwyższym szacunkiem dedykuje jego uniżona i posłuszna sługa.

Ton dedykacji pozostawia niewiele miejsca na emocjonalne zaangażowanie. Był to raczej obowiązek niż wyraz autentycznego uznania.

Dlaczego Jane Austen nie lubiła księcia regenta?

Relacja Austen z przyszłym królem była jednostronna. Sam monarcha uwielbiał jej twórczość, jednak pisarka odnosiła się do niego z wyraźną niechęcią. Powód miał charakter zarówno polityczny, jak i osobisty.

Austen sympatyzowała z żoną księcia, Karoliną Brunszwicką, która została publicznie upokorzona po ujawnieniu kolejnych skandali obyczajowych. W jednym z listów autorka pisała:

Biedna kobieta. Będę ją wspierać tak długo, jak będę mogła, ponieważ jest kobietą — i ponieważ nienawidzę jej męża.

To jedno z najbardziej znanych zdań w korespondencji Austen i jednocześnie wyraźny dowód jej stosunku do monarchy. Książę regent uchodził za człowieka niezwykle rozrzutnego, zadłużonego i odpowiedzialnego za moralny upadek życia publicznego epoki regencji.

W biografiach publikowanych po jego śmierci opisywano go jako postać, która bardziej niż jakikolwiek inny brytyjski książę przyczyniła się do „demoralizacji społeczeństwa”.

Jane Austen i własna droga literacka

Jednym z najciekawszych elementów tej historii pozostaje korespondencja Austen z bibliotekarzem księcia regenta, wielebnym Jamesem Stainerem Clarke’em. Duchowny próbował wielokrotnie sugerować autorce nowe kierunki twórczości. Namawiał ją między innymi do napisania historycznego romansu lub powieści poświęconej duchownemu żyjącemu pomiędzy Londynem a prowincją.

Austen odrzucała te pomysły z charakterystyczną dla siebie uprzejmością i ironią. Odpowiedziała, że podobne książki mogłyby być „znacznie bardziej użyteczne z punktu widzenia popularności i zysku” niż jej „obrazy życia codziennego w wiejskich domach”, ale mimo to musi „pozostać przy własnym stylu i podążać własną drogą”.

To niezwykle ważny moment w historii literatury angielskiej. Austen doskonale rozumiała charakter swojej twórczości i nie zamierzała podporządkowywać jej oczekiwaniom dworu ani modzie literackiej. Zamiast historycznych romansów wybierała kameralne opowieści o codziennym życiu, relacjach rodzinnych i społecznych konwenansach.

Jane Austen w Rambler Press

Powieści Austen pozostają dziś jednym z najważniejszych punktów odniesienia dla wydawnictw zajmujących się edycjami kolekcjonerskimi i klasyczną typografią książki. W Rambler Press ukazały się między innymi limitowane wydania „Northanger Abbey” i "Persuasion", przygotowane z wykorzystaniem historycznych krojów pisma, szlachetnych papierów i ręcznych technik introligatorskich.

Twórczość Austen szczególnie dobrze współgra z estetyką wydawnictw fine press. Subtelna ironia, rytm dialogów i spokojny charakter narracji sprawiają, że jej powieści doskonale odnajdują się w klasycznym składzie typograficznym oraz edycjach projektowanych z myślą o wieloletnim użytkowaniu.

Literatura silniejsza od osobistych uprzedzeń

Historia księcia regenta i „Rozważnej i romantycznej” przypomina, że literatura potrafi przekraczać osobiste sympatie, polityczne podziały i społeczne konflikty. Nawet jeśli sama Austen nie mogła znieść swojego królewskiego czytelnika, jej książki znalazły drogę do jego biblioteki — i pozostały tam na długo.

Dwieście lat później sytuacja wydaje się niemal gotowym motywem z jednej z jej powieści: pełnym ironii, społecznych napięć i dyskretnego humoru, którym Austen posługiwała się lepiej niż niemal ktokolwiek w literaturze angielskiej XIX wieku.